Nedavno proglašena za vazdušnu banju, ova planina sa 2000 sunčanih sati godišnje, prava je fabrika crvenih krvnih zrnaca i izuzetno pogodna za razvoj sportskog, rekreativnog, zdravstvenog, lovnog i seoskog turizma. Ipak, najveće bogatstvo Zlatara svakako predstavljaju njegovi žitelji, ponosni i srdačni gorštaci, koji su do danas sačuvali svoje narodne običaje, legende i iskonske vrednosti. Biti njihov gost, probati specijalitete po kojima su nadaleko čuveni i čuti priče o prohujalim vremenima, predstavlja nezaboravno iskustvo koje se nigde drugde ne može doživeti.

Sa rendžerom specijalnog rezervata prirode "Klisura reke Uvac" i snažnim momcima iz kluba atraktivnih sportova "Zlatarski vukovi" krećem u neobičnu avanturu po Zlataru i njegovoj okolini. Polazna tačka je Nova Varoš, pomalo zaboravljeni planinski gradić sa svega 10.000 stanovnika.

Stešnjena između strmih planinskih strana, Varoš je oduvek bila na raskrsnici puteva između istoka i zapada. Bila je nezaobilazno odmorište karavana i mesto kroz koje se više prolazilo, a ređe živelo u njemu. Tako je ostalo sve do današnjih dana, kada većina turista Novu Varoš pamti tek kao usputnu stanicu na putu prema primorju. Samo pravi ljubitelji prirode znaju da se ovde kriju neka od najatraktivnijih prirodnih bogatstava Srbije: stoletne šume Zlatara, Ušački pećinski sistem dužine preko šest kilometara, tri prelepa jezera i skoro 1000 m visoke litice kanjona Mileševke. Moji vodiči, odlični poznavaoci terena, tvrde da pred svim tim lepotama prednjači misteriozna i neponovljiva klisura reke Uvac kuda smo se i mi najpre zaputili.

Vozeći se turističkim brodićem koji seče hladne vode Uvačkog jezera, slušam priče o Uvcu u doba dok je još bio brza i divlja planinska reka. Zbog velikog hidroenergetskog potencijala, danas se na njemu nalaze čak tri veštačka jezera, Zlatarsko, Uvačko i Radoinjsko. Nedavnom odlukom Vlade Srbije čitavo ovo područje proglašeno je specijalnim rezervatom prirode jer se u njemu nalaze staništa beloglavog supa, jedne od najređih i najugroženijih ptica u Evropi. Beloglavi sup, sa rasponom krila od skoro tri metra, pravi je kralj nebeskih visina. Zbog svoje impozantnosti oduvek je izazivao poštovanje, a njegov lik je često korišćen kao simbol srpske srednjovekovne vlastele. U narodu su se i danas zadržala verovanja o magijskim moćima ove ptice. Priča se da sup može predvideti oluju, rasterati oblake, predosetiti nesreću i smrt, ali zapravo to je izuzetno bezazlena i korisna ptica koja se hrani uginulim životinjama i koja je čovekovom nemarnošću dovedena do ruba opstanka. Dok dvogledom motri na mladunce beloglavih supova koji nesigurno izviruju iz gnezda postavljenih visoko na strmim liticama klisure, rendžer me upoznaje sa strogim pravilima ponašanja koja važe u rezervatu.

Nakon četrdesetak minuta vožnje, prolazimo pored ostataka takozvanog Nemanjinog grada, o kome je do danas sačuvano veoma malo podataka. Pretpostavlja se da je ovo utvrđenje bilo jedna od stanica na karavanskom putu koji je u srednjem veku prolazio ovim krajevima. U njegovom podnožju nalazi se otvor Ledene pećine koja sa svojim dvoranama, sifonima i bogatim pećinskim nakitom predstavlja najinteresantiji deo Ušačkog pećinskog sistema, druge po dužini pećine u Srbiji. Tu se naša kratkotrajna, ali izuzetno prijatna plovidba završava, i dalje nastavljamo strmom kozjom stazom sve do vrha klisure. Odozgo, sa vidikovca Klik, kao iz ptičije perspektive, pruža se nezaboravan pogled na meandre Uvca. Ne mogu da se otmem utisku da je ovako čudesnu kreaciju u stanju da stvori samo priroda i da joj je čovek još uvek nedorastao.

Najednom, brujanje snažnih motora najavljuje dolazak džipova "Zlatarskih vukova" i nove etape našeg putovanja. U ovim moćnim mašinama ručne proizvodnje prokrstarićemo čitav Zlatar od Vodene poljane na severoistoku, gde se nalazi lepo uređen objekat Srbijašuma, pa sve do teško prohodnog kanjona Mileševke koji opasuje ovu planinu sa jugozapada.

Usput zastajemo u selu Radijevići da bismo obišli crkvu brvnaru koja je zbog svog neuobičajenog arhitektonskog rešenja proglašena za spomenik od izuzetnog značaja. Dok palimo sveće, ljubazni domaćin Ilija priča nam o nastanku crkve i svom pretku, svešteniku Vasiliju Puriću, koji je 1808. god. podigao crkvu uprkos izričitoj zabrani turskih vlasti. Da bi se sakrila njena prava namena sagrađena je sa svim odlikama tipične starovlaške kuće kao što su podrum, takozvana magaza i badža na krovu, i po tome je jedinstvena u Srpskoj crkvi.

Gostoprimstvo se na Zlataru ne odbija, pa prelazimo u kuću naših domaćina koja se nalazi u neposrednoj blizini. I dok slušamo legendu o Krilatom Relji, hladnim, dugim zimama i hajkama na vukove, Ilijina supruga Dana nam iznosi čuvene zlatarske đakonije: heljdopitu, paprike u pavlaci, goveđi pršut, slatko od šumskih jagoda i rakiju od divlje kruške. Ova vredna planinka naročito je ponosna na svoj sir za koji je dobila nagradu na Sirijadi, takmičenju za najbolji sir u Raškoj oblasti, koje se svake godine održava u obližnjem selu Štitkovu.

Iako nam je teško da se oprostimo od srdačnih domaćina, moramo da krenemo dalje, jer nas čeka još mnogo toga što treba videti i obići. I dok se za nama vije čitav oblak prašine, u džipovima kao na kakvim neosedlanim konjima, jurimo kroz guste zlatarske šume, spuštamo se niz jaruge i doline, presecamo potoke i proplanake. Najzad, potpuno rastrešeni dolazimo do ponora kanjona Mileševke. Na njegovim liticama koje dostižu visinu od skoro 1000 m, nalaze se staništa Pančićeve omorike kao i omanja kolonija beloglavih supova. Zbog toga je ovaj izuzetno atraktivan i teško prohodan kanjon dužine 20 km stavljen pod zaštitu države. Na samom izlazu iz kanjona, poput kakvog džinovskog orlovskog gnezda, stoje ruševine starog grada Mileševca iz XIII veka. Pristup utvrđenju je moguć samo sa južne strane, od sela Hisardžik, dok se preostale tri strane okomito spuštaju u kanjon reke. Podno njegovih zidina nalaze se pećinske isposnice u kojima su u srednjem veku obitavali kaluđeri iz obližnjeg manastira Mileševa. Ovaj manastir, koji je jedno od najznačajnijih duhovnih i umetničkih središta u istoriji srpskog naroda, ujedno je krajnja ali i najsvetlija tačka našeg puta. Podigao ga je kralj Vladislav Nemanjić u prvoj polovini 13. veka, da bi već 1236. god. prenošenjem moštiju najvećeg srpskog svetitelja i osnivača Srpske pravoslavne crkve svetog Save, postao izvor svetosavlja. Uprkos čestim razaranjima u doba ropstva pod Turcima, Mileševa je odolevala nesrećama, obnavljala duhovni život i umetničku delatnost. U manastiru je radila jedna od najstarijih srpskih škola, kao i štamparija koja je bila sakrivena u samoj priprati crkve. Freske u manastiru Mileševa, naročito portret svetog Save kao i Beli anđeo na grobu Hristovom, predstavljaju prava remek-dela srpske i evropske umetnosti XIII veka. Interesantno je spomenuti podatak da je lik mileševskog Belog anđela bio prva slika koja je satelitskim putem emitovana između Evrope i Amerike kao i da je u okviru NASA programa potrage za novim civilizacijama poslat van granica sunčevog sistema.

Uz zvuke zvona koji snažno odjekuju sa manastirskog zvonika, pozdravljam se sa mojim vodičima s obećanjem da ću ponovo doći. Zbogom, do sledećeg viđenja, do nove zlatarske avanture koja tek treba da se ispriča.